“Tôi hiểu bản thân mình rồi.”
Nghe rất chắc chắn. Rất bình tĩnh. Và cũng rất… hợp lý.
Sau nhiều năm đi làm, va chạm, trải nghiệm, việc hiểu mình hơn dường như là một kết quả tất yếu. Nhưng có một câu hỏi ít khi được đặt ra:
Liệu chúng ta thật sự hiểu mình… hay chỉ đang tin rằng mình đã hiểu?
Hai góc nhìn về sự "hiểu mình"
Có hai cách để giải thích cho trạng thái tâm lý này khi bước vào độ tuổi trung niên. Một mặt, đó là dấu hiệu của sự trưởng thành. Mặt khác, nó lại có thể là một cái bẫy.
(Tự nhận thức - Self-awareness)
Daniel Goleman cho rằng đây là nền tảng của trí tuệ cảm xúc. Năng lực này cao hơn nhờ trải nghiệm tích lũy, khả năng nhìn lại, và những lần đối diện với sai lầm.
(Fixed belief - Carol Dweck)
Ví dụ: "Tôi không hợp kinh doanh", "Tôi không hướng ngoại". Khi lặp lại đủ lâu, nó trở thành định nghĩa cố định, khiến ta không thử lại, không đặt câu hỏi và không cập nhật bản thân.
Những bẫy tâm lý ngăn cản chúng ta thay đổi
Khoa học tâm lý đã chỉ ra những lý do khiến chúng ta rất dễ bằng lòng với phiên bản cũ của chính mình thay vì tiếp tục khám phá.
Não bộ thích... ở yên
Theo Daniel Kahneman (Hệ thống tư duy nhanh - System 1), não bộ thích tiết kiệm năng lượng và dùng lại kết luận cũ, sinh ra Thiên kiến xác nhận (Confirmation Bias). Nếu bạn tin "mình không hợp kinh doanh", bạn sẽ chỉ nhớ những lần thất bại và bỏ qua những lần làm tốt.
Sự cởi mở giảm dần
Trong mô hình Big Five, chỉ số Openness to Experience (Sự cởi mở với trải nghiệm) cao ở tuổi 20 nhưng giảm dần sau 30. Càng lớn, ta càng có xu hướng chọn cái quen, tránh cái mới. Cảm giác "tôi hiểu mình rồi" đôi khi chỉ là cách não bộ nói: "Ở yên đi, cho an toàn."
Khái niệm bản thân bị "cứng"
Carl Rogers gọi hình ảnh ta tin về bản thân là Self-concept. Khi nó quá cứng, ta sẽ tránh những trải nghiệm không khớp với hình ảnh đó, thu mình lại hoặc bất an khi phải thay đổi. "Hiểu bản thân" lúc này biến thành một giới hạn vô hình.
Một góc nhìn rất đời
Có những người nói: “Tôi không thích những nơi ồn ào.” Nhưng thực ra, họ chỉ… đã lâu không thử lại.
Có những người nói: “Tôi không hợp với công việc đó.” Nhưng họ chưa từng thử lại khi mình đã khác đi.
Và cũng có những người tin rằng: “Tôi hiểu mình rồi.” Trong khi điều họ hiểu… chỉ là một phiên bản cũ của chính họ.
Vậy sau 40, chúng ta có thật sự hiểu mình hơn không?
Câu trả lời có lẽ là: Có. Nhưng chưa chắc đã đủ.
Chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ của mình, phản ứng của mình và những giới hạn đã từng có. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta hiểu hết khả năng của mình trong tương lai.
Một cách hiểu bản thân “mở” hơn
Có lẽ cách hiểu bản thân lành mạnh không phải là: “Tôi là người như thế này.”
Mà là: “Tôi đã từng là người như vậy… nhưng tôi vẫn có thể khác đi.”
Sự khác biệt nằm ở một điều nhỏ: giữ lại sự cởi mở.
Một suy nghĩ cuối cùng
Trải nghiệm giúp chúng ta hiểu mình. Nhưng chính trải nghiệm cũng có thể khiến chúng ta đóng khung mình. Sau 40, điều khó không phải là hiểu bản thân. Mà là giữ được một điều đơn giản hơn: sự sẵn sàng để thay đổi khi cần.
- Daniel Goleman – Emotional Intelligence
- Carol Dweck – Mindset
- Daniel Kahneman – Thinking, Fast and Slow
- Carl Rogers – Humanistic Psychology
- Big Five Personality Traits – nghiên cứu về Openness to Experience